“शिक्षक फक्त शिकवत नाही, तर विद्यार्थ्याला आयुष्याची योग्य दिशा दाखवतो.”
आपल्या समाजाच्या जडणघडणीत शिक्षकांची भूमिका अनमोल आहे. शिक्षक केवळ वर्गात धडे शिकवत नाहीत, तर विद्यार्थ्यांना चांगले विचार करायला शिकवतात, त्यांच्या गुणांना वाव देतात आणि त्यांच्या स्वप्नांना बळ देतात. अशाच मेहनती आणि प्रामाणिक शिक्षकांच्या कार्याचा सन्मान करणारा उपक्रम म्हणजे लोकमंगल फाऊंडेशनचा शिक्षकरत्न पुरस्कार सोहळा. हा उपक्रम गेल्या १९ वर्षांपासून अव्याहतपणे सुरू आहे.
पुरस्काराची प्रेरणादायी सुरुवात
शिक्षकरत्न पुरस्कार ही संकल्पना सुभाष बापूंची आहे. त्यांच्या आई वडिलांनी शिक्षक म्हणून काम केल्यामुळे त्यांच्या मनात शिक्षकांविषयी लहानपणापासूनच आदर आणि आपुलकी होती. शिक्षकांच्या कार्याची समाजाने दखल घ्यावी, त्यांना प्रोत्साहन मिळावे आणि त्यांच्या कार्यातून इतरांनाही प्रेरणा मिळावी, या विचारातून या पुरस्काराची सुरुवात करण्यात आली.
पुरस्काराच्या चार प्रमुख श्रेणी
शिक्षणाच्या विविध स्तरांवर उत्कृष्ट कार्य करणाऱ्या शिक्षकांचा या पुरस्काराद्वारे गौरव केला जातो.
- प्राथमिक शिक्षक
- माध्यमिक शिक्षक
- कनिष्ठ महाविद्यालयातील शिक्षक
- वरिष्ठ महाविद्यालयातील शिक्षक
यासोबतच जिल्हा परिषदेच्या दोन आदर्श प्राथमिक शाळांनाही पुरस्कार दिला जातो. त्यामुळे शिक्षकांसोबतच उत्कृष्ट कार्य करणाऱ्या शाळांचाही सन्मान केला जातो.
डॉ. एपीजे अब्दुल कलाम पुरस्कार, गुरूंप्रती कृतज्ञतेची भेट
या सोहळ्यातील एक विशेष आकर्षण म्हणजे डॉ. एपीजे अब्दुल कलाम पुरस्कार. यासाठी एका यशस्वी माजी विद्यार्थ्याला विचारले जाते,
“तुमच्या यशासाठी प्रेरणा देणारा शिक्षक कोण?”
विद्यार्थ्याने सांगितलेल्या शिक्षकाचा या पुरस्काराने सन्मान केला जातो. एका यशस्वी विद्यार्थ्याने आपल्या गुरूला दिलेली ही कृतज्ञतेची अनोखी भेट आहे.
निवड प्रक्रिया, केवळ शिकवणे नाही, संपूर्ण योगदान महत्त्वाचे
चांगला शिक्षक कोण? याची व्याख्या करताना केवळ अध्यापन कौशल्याचा विचार केला जात नाही. शिक्षकांच्या प्रस्तावामध्ये त्यांच्या शैक्षणिक आणि सामाजिक योगदानाचा सर्वांगीण विचार केला जातो.
- शैक्षणिक पात्रता
- घरातील पुस्तकांची संख्या आणि वार्षिक वाचन
- नियतकालिकांचे वर्गणीदारपण
- विद्यार्थ्यांसाठी राबवलेले विशेष उपक्रम
- शाळेच्या विकासासाठी केलेले प्रयत्न
- समाजासाठी केलेले भरीव कार्य
पारदर्शक आणि विश्वासार्ह मूल्यमापन
- प्रस्तावांची तपासणी सात सदस्यीय निवड समिती करते.
- समितीत शिक्षणतज्ज्ञ डॉ. ह. ना. जगताप यांच्यासह राष्ट्रीय आणि राज्य पुरस्कारप्राप्त शिक्षकांचा समावेश असतो.
- शिफारस किंवा ओळखीपेक्षा शिक्षकाचे प्रत्यक्ष कार्य आणि गुणवत्ता यांना निर्णायक महत्त्व दिले जाते.
स्वतःच्या खिशातून विद्यार्थ्यांसाठी झटणारे शिक्षक
ग्रामीण भागातील आणि जिल्हा परिषदेच्या शाळांमधील अनेक शिक्षक मर्यादित साधनसुविधांमध्येही विद्यार्थ्यांसाठी विशेष प्रयत्न करतात.
- स्वतःच्या पगारातून शाळेत प्रयोगशाळा उभारणे
- संगणक सुविधा उपलब्ध करून देणे
- डिजिटल वर्गखोल्या सुरू करणे
- विद्यार्थ्यांसाठी मोफत नाश्त्याची व्यवस्था करणे
असे शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या मनात “मीही आयुष्यात मोठे होऊ शकतो” हा विश्वास रुजवतात. त्यांच्या याच समर्पणाला शिक्षकरत्न पुरस्काराद्वारे सलाम केला जातो.
१९ वर्षांचा गौरवशाली प्रवास, आकडेवारीत
| निकष | तपशील |
|---|---|
| पुरस्कार सोहळ्याचा कालावधी | १९ वर्षे |
| आतापर्यंत सन्मानित शिक्षक | सुमारे २०० |
| पुरस्काराच्या श्रेणी | ४, प्राथमिक, माध्यमिक, कनिष्ठ आणि वरिष्ठ महाविद्यालय |
| सन्मानित आदर्श शाळा | प्रतिवर्षी २ जिल्हा परिषद शाळा |
विशेष म्हणजे, शिक्षकरत्न पुरस्कार मिळालेल्या अनेक शिक्षकांना पुढे राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही विविध सन्मान मिळाले आहेत. हा पुरस्कार त्यांच्या प्रवासाचा शेवट नसून, आणखी चांगले कार्य करण्यासाठी मिळणारी प्रेरणा ठरतो.
एका शिक्षकाचा सन्मान म्हणजे शिक्षणाचाच सन्मान
एका शिक्षकाच्या सन्मानाचे परिणाम दूरगामी असतात.
- सहकारी शिक्षकांना नवी प्रेरणा मिळते.
- विद्यार्थ्यांना आपल्या शिक्षकाचा अभिमान वाटतो.
- पालकांना शिक्षणाचे महत्त्व अधिक तीव्रतेने जाणवते.
- समाजाला शिक्षकांच्या योगदानाची नव्याने जाणीव होते.
म्हणूनच शिक्षकरत्न पुरस्कार हा केवळ एका व्यक्तीचा सन्मान नसून, शिक्षण, ज्ञान, संस्कार आणि समाज घडवणाऱ्या कार्याचा गौरव आहे.
ज्ञानाची ज्योत तेवत ठेवणाऱ्या गुरूंना सलाम
तंत्रज्ञान आणि शिक्षणपद्धती कितीही बदलल्या, तरी विद्यार्थ्याच्या हातात ज्ञानाची मशाल देणाऱ्या शिक्षकाचे महत्त्व कधीच कमी होणार नाही. एका प्रेरणादायी शिक्षकाच्या एका वाक्यामुळेही विद्यार्थ्याचे संपूर्ण आयुष्य बदलू शकते.
शिक्षकरत्न पुरस्कार सोहळा अशाच शिक्षकांचा शोध घेतो, त्यांच्या कार्याची दखल घेतो आणि त्यांची ओळख समाजासमोर आणतो. हा १९ वर्षांचा प्रवास म्हणजे पुढची पिढी घडवणाऱ्या गुरूंना दिलेला मानाचा मुजरा आहे.
शिक्षकांचा सन्मान म्हणजे ज्ञानाचा सन्मान, संस्कारांचा सन्मान आणि उज्ज्वल भविष्याचा सन्मान.