माढा तालुक्यातील तुळशी गावाने याच वेदनेला वाचा फोडली. पाणीटंचाईच्या प्रश्नाकडे शासनाचे आणि समाजाचे लक्ष वेधण्यासाठी ग्रामस्थांनी ‘गाव विकणे आहे!’ असा फलक लावून आपली व्यथा मांडली. या हाकेला प्रतिसाद देत आमदार सुभाष बापू देशमुख यांनी गावाला भेट दिली. केवळ आश्वासनांपुरते न थांबता, जलसंधारणाच्या माध्यमातून पाणीटंचाईवर दीर्घकालीन उपाय शोधण्याच्या दिशेने त्यांनी पुढाकार घेतला. लोकमंगल फाउंडेशनच्या ‘जलसंधारण’ प्रकल्पातून तुळशीच्या शिवारात प्रत्यक्ष कामाला सुरुवात झाली आहे.
पाण्यासाठीचा संघर्ष; गावाच्या अस्तित्वाचा प्रश्न
सुमारे सात हजार लोकसंख्या असलेल्या तुळशी गावापा मीसून उजनी धरणाचे अंतर जवळपास ४० किलोमीटर आहे. सीना-माढा उपसा सिंचन योजना सुमारे २२ वर्षे जुनी झाल्याने तिचा अपेक्षित लाभ पूर्ण क्षमतेने मिळत नसल्याची ग्रामस्थांची तक्रार आहे. परिणामी, पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता हा गावासमोरील गंभीर प्रश्न बनला आहे.
या भागात दूध उत्पादनाचा व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. त्यामुळे पाण्याची गरज केवळ घरगुती वापरापुरती मर्यादित नाही. कुटुंबांचा उदरनिर्वाह, जनावरांचे संगोपन आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था यांचाही पाण्याशी थेट संबंध आहे. अशा परिस्थितीत पाणीटंचाईचा प्रश्न अधिकच गंभीर होतो.
वारंवार निर्माण होणाऱ्या या संकटाकडे लक्ष वेधण्यासाठी ग्रामस्थांनी ‘गाव विकणे आहे!’ या फलकाच्या माध्यमातून आपली व्यथा मांडली. या घटनेची माध्यमांमध्ये चर्चा झाली आणि गावाच्या पाणीप्रश्नाकडे लोकप्रतिनिधी व प्रशासनाचे लक्ष वेधले गेले. मात्र, तुळशीकरांना केवळ चर्चेची नव्हे, तर प्रत्यक्ष उपाययोजनेची गरज होती.
मतदारसंघाच्या सीमा ओलांडून मदतीचा पुढाकार
तुळशी गाव सोलापूरचे आमदार सुभाष बापू देशमुख यांच्या मतदारसंघात येत नसतानाही त्यांनी या प्रश्नाची दखल घेतली. गावाची परिस्थिती समजून घेण्यासाठी त्यांनी तुळशीला भेट दिली आणि पाणीटंचाईवर दीर्घकालीन उपाय शोधण्याच्या दृष्टीने पुढाकार घेतला.
गावाची भौगोलिक रचना, पावसाच्या पाण्याचा प्रवाह आणि जलसंधारणाच्या शक्यता समजून घेण्यासाठी तज्ज्ञांच्या मदतीने पाहणी करण्यात आली. शिरपूर पाणी पॅटर्नचे जनक सुरेश खानापूरकर यांच्यासह जलतज्ज्ञांनी तुळशीच्या शिवाराची पाहणी केली.
पाणीप्रश्न हा कोणत्याही एका व्यक्तीचा किंवा गटाचा नसून संपूर्ण गावाच्या भविष्याशी जोडलेला प्रश्न आहे. त्यामुळे या उपक्रमात स्थानिक सहभाग आणि सामूहिक प्रयत्नांना महत्त्व देण्यात आले.
शिरपूर पाणी पॅटर्नच्या धर्तीवर जलसंधारण
पावसाचे पाणी वाहून जाऊ न देता ते स्थानिक परिसरात अडवणे आणि जमिनीत मुरवणे, हे जलसंधारणाचे महत्त्वाचे तत्त्व आहे. यामुळे भूजल पुनर्भरणास मदत होऊ शकते आणि परिसरातील विहिरी व अन्य जलस्रोतांना आधार मिळू शकतो.
तज्ज्ञांच्या पाहणीनंतर तुळशीच्या शिवारात बंधारे उभारण्यासह नाल्याचे खोलीकरण आणि रुंदीकरण करण्याची गरज अधोरेखित झाली. त्यानुसार ६ ऑक्टोबर रोजी प्रत्यक्ष कामाला सुरुवात करण्यात आली.
या कामाचा उद्देश केवळ पाण्याचा तात्पुरता प्रश्न सोडवणे नसून, पावसाचे पाणी स्थानिक परिसरात अधिक काळ टिकवून ठेवण्यासाठी आवश्यक व्यवस्था निर्माण करणे हा आहे. पावसाचे पाणी अडवणे, त्याचे जमिनीत मुरणे वाढवणे आणि उपलब्ध जलस्रोतांना बळकटी देणे, या दिशेने हा प्रयत्न महत्त्वाचा ठरू शकतो.
प्रत्यक्ष कामाला सुरुवात; जलसंधारणासाठी यंत्रणा कार्यरत
तुळशीतील जलसंधारणाच्या कामासाठी नाल्याचे खोलीकरण आणि रुंदीकरण करण्यात येत आहे. कामाचे सध्याचे स्वरूप पुढीलप्रमाणे आहे:
रुंदी : ७५ फूट
खोली : ४० फूट
लांबी : १,००० फूट
खोदकामादरम्यान सुमारे २५ फूट खोलीवर पाणी लागल्याची माहिती देण्यात आली आहे. प्रत्यक्ष कामासाठी ब्लास्टिंग, पोकलेन यंत्रे आणि हायवा यांचा वापर केला जात आहे. आवश्यक कामगार आणि तज्ज्ञांच्या मदतीने हे काम पुढे नेले जात आहे.
या प्रयत्नातून पावसाचे पाणी अडवून त्याचा स्थानिक भूजल पुनर्भरणासाठी उपयोग व्हावा, हा मुख्य उद्देश आहे. प्रत्यक्ष परिणाम पावसाचे प्रमाण, जमिनीची रचना आणि परिसरातील जलवैज्ञानिक परिस्थिती यांवर अवलंबून असतील.
लोकमंगल फाउंडेशनचा ‘जलसंधारण’ प्रकल्प; सामाजिक बांधिलकीतून कृती
तुळशी गावातील या कामासाठी लोकमंगल फाउंडेशनच्या ‘जलसंधारण’ प्रकल्पातून सहकार्य करण्यात येत आहे. कामासाठी आवश्यक यंत्रसामग्री, ब्लास्टिंग, हायवा आणि कामगारांची व्यवस्था फाउंडेशनमार्फत केली जात आहे.
लोकमंगल फाउंडेशन शिक्षण, प्रशिक्षण, महिला सक्षमीकरण, नैसर्गिक संसाधन व्यवस्थापन आणि सामाजिक सेवा अशा विविध क्षेत्रांत कार्यरत आहे. समाजाच्या मूलभूत गरजांशी निगडित प्रश्नांवर प्रत्यक्ष कृतीतून उपाय शोधण्याच्या भूमिकेतून जलसंधारणाच्या कामालाही महत्त्व दिले जात आहे.
लोकमंगल परिवाराचे संस्थापक सुभाष बापू देशमुख यांच्या पुढाकारातून तुळशीसारख्या गावाच्या पाणीप्रश्नावर काम सुरू होणे, ही सामाजिक सहभागाची महत्त्वाची बाब आहे. पाणीटंचाईसारख्या समस्यांवर केवळ तात्पुरती मदत करण्यापेक्षा स्थानिक परिस्थितीचा अभ्यास करून दीर्घकालीन उपाययोजनांना चालना देणे आवश्यक आहे. जलसंधारणाचा हा प्रयत्न त्याच दिशेने टाकलेले पाऊल आहे.
पाण्याच्या प्रश्नातून स्वयंपूर्णतेकडे वाटचाल
तुळशी गावासाठी सीना-माढा सिंचन योजनेतून पाणी किती आणि कधी उपलब्ध होईल, याबाबत निश्चितता नसताना स्थानिक पातळीवर जलसंधारणाचे प्रयत्न सुरू झाले आहेत. पावसाचे पाणी अडवणे आणि जमिनीत मुरवणे यासाठी निर्माण होणाऱ्या सुविधा भविष्यात गावाच्या जलसुरक्षेला हातभार लावू शकतात.
या कामाचे यश केवळ खोदलेल्या नाल्याच्या लांबी-रुंदीवर मोजता येणार नाही. पावसाळ्यानंतर किती पाणी साठते, भूजल पुनर्भरणावर काय परिणाम होतो आणि स्थानिक जलस्रोतांना किती फायदा होतो, याचे मूल्यमापनही तितकेच महत्त्वाचे ठरेल.
तुळशीच्या ग्रामस्थांनी आपल्या प्रश्नाकडे लक्ष वेधण्यासाठी दिलेली हाक आणि त्यानंतर सुरू झालेली ही कार्यवाही ग्रामीण भागातील पाणीप्रश्न सोडवण्यासाठी लोकसहभाग, तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन आणि संस्थात्मक सहकार्य यांची गरज अधोरेखित करते.
ज्या गावाने एक दिवस ‘गाव विकणे आहे!’ असा फलक लावून आपली व्यथा जगासमोर मांडली, त्याच गावात आज पाण्याच्या प्रश्नावर प्रत्यक्ष काम सुरू झाले आहे. हा प्रवास अद्याप पूर्ण झालेला नसला, तरी पाणीटंचाईच्या संकटावर मात करण्यासाठी सामूहिक प्रयत्नांची दिशा निश्चित करणारा आहे.
कारण गावाचे भविष्य बदलण्यासाठी गाव सोडण्याची वेळ येण्यापेक्षा, गावातच पाणी टिकवण्याची व्यवस्था उभी राहणे अधिक महत्त्वाचे आहे. तुळशीतील जलसंधारणाचा प्रयत्न याच आशेला बळ देणारा ठरू शकतो.